Աստվածաշունչը որպես աստվածային հայտնություն դիտարկված տրամաբանության լույսի ներքո
Աստվածաշնչի հաստատումները և նրա արժանահավատության ակնհայտ ապացույցները — Նրա հնությունը ու պահպանումը — Նրա բարոյական ազդեցությունը — Գրողների դրդապատճառները — Սուրբ գրքերի ընդհանուր բնութագիրը — Մովսեսի գրքերը — Մովսեսի օրենքը — Մովսեսի կողմից հաստատված կառավարության առանձնահատկությունները — Դա իշխող հոգևորականության համակարգ չէր – Հրահանգներ քաղաքացիական կառավարիչներին — Հարուստների և աղքատների հավասար դիրքը օրենքի առջև — Երաշխիքներ մարդկանց իրավունքների խախտման դեմ — Քահանաները արտոնյալ դաս չէին. Ինչպե՞ս էին նրանք ապրում — Օտարների, այրիների, որբերի և ծառաների պաշտպանությունը ճնշումներից — Աստվածաշնչի մարգարեները — Կա՞ արդյոք ընդհանուր կապ Օրենքի, մարգարեների և Նոր Կտակարանը գրողների միջև — Հրաշքներ, որոնք չեն հակասում բանականությանը – Խելամիտ եզրակացություններ
Աստվածաշունչը քաղաքակրթության և ազատության ջահն է: Նրա դրական ազդեցությունը հասարակության մեջ ճանաչվել է մեծագույն պետական գործիչների կողմից, չնայած նրանք մեծ մասամբ այն դիտել են հակասական հավատալիքների տարբեր ակնոցներով, որոնք, չնայած պաշտպանում են Աստվածաշունչը, այնուամենայնիվ խիստ աղավաղում են նրա ուսմունքները։ Այս մեծ հին գիրքը ակամայից, բայց ցավալիորեն աղավաղվում է իր իսկ ընկերների կողմից, որոնցից շատերը իրենց կյանքը կտային նրա համար: Այնուամենայնիվ, նրանք ավելի մեծ ավերիչ վնաս են հասցնում, քան նրա թշնամիները՝ պնդելով, որ Աստվածաշունչը հիմնավորում է իրենց ճշմարտության մասին երկար ժամանակ պահպանված կեղծ ընկալումը, որը ժառանգվել է իրենց հայրերի ավանդույթի միջոցով: Երանի թե այդպիսի մարդիկ արթնանային, վերանայեին իրենց պատգամը և շփոթեցնեին իրենց թշնամիներին՝ զինաթափելով նրանց զենքերը։
Քանի որ բնության լույսը թույլ է տալիս մեզ հույս ունենալ Աստծուց ավելի ամբողջական հայտնության, քան բնության կողմից տրվածը, բանական, խորհրդածող միտքը պատրաստ կլինի քննարկել ցանկացած պնդում, որն իրեն անվանում է աստվածային հայտնություն և պարունակում է իր ճշմարտացիության ողջամիտ արտաքին ապացույցներ: Աստվածաշունչն իրեն անվանում է աստվածային հայտնություն և մեզ տրամադրում է իր պնդումների ճշմարտացիության բավարար արտաքին ապացույցներ: Ավելին, այն մեզ արդարացված հույս է տալիս, որ ավելի մանրամասն ուսումնասիրությունը կբացահայտի ավելի ամբողջական և ավելի համոզիչ ապացույցներ, որ այն իսկապես Աստծո Խոսքն է:
Աստվածաշունչը գոյություն ունեցող ամենահին գիրքն է; այն դիմացել է երեսուն դարերի փոթորիկներին։ Մարդիկ ամեն կերպ փորձել են ջնջել այն երկրի երեսից՝ թաքցնելով, այրելով, մահապատժի սպառնալիքով նրանց, ովքեր այն իրենց մոտ են պահել, և ամենադաժան ու անխնա հալածանքների են ենթարկել նրանց, ովքեր հավատացել են դրան; այնուամենայնիվ, այս գիրքը շարունակում է ապրել։ Այսօր, երբ նրա բազմաթիվ թշնամիներ քնած են մահվան քնով, և հարյուրավոր հատորներ, գրված նրա վարկաբեկման և ազդեցության տապալման համար, վաղուց մոռացված են, Աստվածաշունչը գտել է իր ճանապարհը աշխարհի բոլոր ազգերի ու լեզուների մեջ, և նրա ավելի քան երկու հարյուր տարբեր թարգմանություններ են կատարվել։ Այն փաստը, որ այս գիրքը գոյատևել է այդքան դարերի ընթացքում՝ չնայած նման աննախադեպ ջանքերին այն արգելելու և ոչնչացնելու համար, առնվազն ուժեղ հանգամանքային ապացույց է այն բանի, որ այն մեծ Էակը, որին այն իր Հեղինակ է համարում, եղել է նաև նրա պահապանը։
Ճշմարտ է նաև, որ Աստվածաշնչի բարոյական ազդեցությունը միշտ դրական է։ Նրա էջերի ուշադիր ուսումնասիրողները անխուսափելիորեն բարձրանում են դեպի ավելի մաքուր կյանք։ Կրոնի և տարբեր գիտությունների վերաբերյալ այլ գրվածքներ ևս որոշ չափով բարիք են արել, ազնվացրել և օրհնել են մարդկությանը, սակայն բոլոր մյուս գրքերը միասին չեն կարողացել հառաչող ստեղծագործությանը բերել այն ուրախությունը, խաղաղությունն ու օրհնությունը, որը Աստվածաշունչը բերել է և՛ հարուստներին, և՛ աղքատներին, և՛ գիտակներին, և՛ անուսներին։ Աստվածաշունչը ոչ միայն ընթերցելու գիրք է, այլև ուշադիր ու խոր մտածությամբ ուսումնասիրելու գիրք է, որովհետև Աստծո մտքերը բարձր են մեր մտքերից, և Նրա ճանապարհները՝ մեր ճանապարհներից։ Եվ եթե ուզում ենք ըմբռնել անսահման Աստծո ծրագիրն ու մտքերը, պետք է մեր բոլոր ուժերը նվիրենք այդ կարևոր գործին։ Ճշմարտության ամենահարուստ գանձերը միշտ չէ, որ մակերեսին են գտնվում։
Սկզբից մինչև վերջ այս գիրքը անընդհատ հղում է կատարում և մատնանշում է մեկ ակնառու անձնավորության՝ Հիսուս Նազովրեցուն, ով, ըստ գրքի, Աստծո Որդին էր։ Սկզբից մինչև վերջ այն ընդգծում է Նրա անունը, ծառայությունը և գործը։ Այն, որ Հիսուս Նազովրեցի անունով մի մարդ իրականում ապրել է և հայտնի է եղել Աստվածաշնչի հեղինակների կողմից նշված ժամանակահատվածում, պատմական փաստ է, որը լիովին և համապարփակ կերպով հաստատվել է նաև Աստվածաշնչից անկախ։ Այն, որ այս Հիսուսը խաչվել է, ևս մեկ պատմական փաստ է, որը հաստատվել է նաև Նոր Կտակարանի հեղինակների ներկայացրած ապացույցներից դուրս գտնվող փաստերով։ Այս գրողները (բացառությամբ Պողոսի և Ղուկասի) անձամբ ծանոթ էին Հիսուս Նազովրեցուն, Նրա աշակերտներն էին և ներկայացնում էին Նրա ուսմունքները իրենց գրվածքներում։
Գրքի գոյությունն ինքնին ցույց է տալիս որոշակի դրդապատճառներ, որոնք առաջնորդել են դրա հեղինակին։ Հետևաբար, մենք հարցնում ենք. ի՞նչ դրդապատճառներ կարող էին ոգեշնչել այս մարդկանց պաշտպանել այս անձի գործը։ Հիսուսը դատապարտվել է մահվան և խաչվել հրեաների կողմից որպես հանցագործ։ Նա մահվան դատապարտվեց և խաչվեց որպես չարագործ հրեաների կողմից, որոնցից ամենահավատարիմները համաձայնեցին և պահանջեցին նրա մահը՝ համարելով նրան կյանքի անարժան։ Եվ նրա գործը պաշտպանելիս ու նրա ուսմունքը քարոզելիս՝ այս մարդիկ հանդուրժեցին արհամարհանքը, զրկանքներն ու դաժան հալածանքները, վտանգեցին իրենց կյանքը, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ մահացան մարտիրոսական մահով։ Եթե ընդունենք, որ կենդանության ժամանակ Հիսուսը բացառիկ անձնավորություն էր՝ թե՛ իր կյանքով, թե՛ ուսմունքով, ի՞նչ դրդապատճառ կարող էր լինել որևէ մեկի համար պաշտպանելու նրա գործը նրա մահից հետո, հատկապես, երբ նա մահացավ այդքան ամոթալի ձևով: Եվ եթե ենթադրենք, որ այս հեղինակները հորինել են իրենց պատմությունները, և որ Հիսուսը նրանց երևակայական հերոսն էր, ինչքան անհեթեթ կլիներ ենթադրել, որ խելամիտ մարդիկ, պնդելուց հետո, որ նա Աստծո Որդին է, որ նա ծնվել է գերբնական կերպով, ունեցել է գերբնական ուժեր, որոնցով բուժել է բորոտներին, տեսողություն է վերականգնել կույրերին, լսողություն է պարգևել խուլերին, և նույնիսկ մեռելներին հարություն տվեց — ինչքան անհեթեթ է ենթադրել, որ նրանք այդպիսի կերպարի պատմությունը կավարտեին՝ հայտարարելով, որ նրա մի փոքր թվով թշնամիներ նրան որպես հանցագործ մահապատժի ենթարկեցին, մինչդեռ նրա բոլոր ընկերներն ու աշակերտները, այդ թվում՝ հենց հեղինակները, լքեցին նրան և փախան վճռորոշ պահին?
Այն փաստը, որ աշխարհիկ պատմությունը որոշ կետերում համաձայն չէ այս հեղինակների հետ, չպետք է կասկածի տակ դնի նրանց պատմությունների իսկությունը։ Եթե ոմանք այդպես են եզրակացնում, նրանք պետք է նշեն և ապացուցեն, որ այս հեղինակները կեղծ հայտարարություններ անելու որևէ շարժառիթ են ունեցել։ Ի՞նչը կարող էր նրանց դրդել անել դա։ Կարո՞ղ էին նրանք իրատեսորեն հույս ունենալ այս կերպ հարստություն, հռչակ, իշխանություն և այլ երկրային օրհնություններ ձեռք բերել։ Հիսուսի ընկերների աղքատությունը և նրանց հերոսի անժողովրդականությունը Հրեաստանի ազդեցիկ կրոնավորների շրջանում հակասում են այս գաղափարին. մինչդեռ այն փաստը, որ նա մահացել է որպես չարագործ, խաղաղությունը խախտող և որ նրան անարգեցին, չի առաջարկում որևէ հույս նախանձելի համբավի կամ երկրային շահի համար նրանց, ովքեր կփորձեին վերականգնել նրա ուսմունքը։ Ընդհակառակը, եթե Հիսուսին քարոզողների նպատակը դա լիներ, մի՞թե նրանք շուտով չէին հրաժարվի դրանից, երբ պարզեցին, որ դա բերում է անարգանք, հալածանք, բանտարկություն, ծեծ և նույնիսկ մահ։ Ուստի բանականությունն ասում է, որ մարդիկ, ովքեր զոհաբերել են իրենց տները, համբավը, կյանքը և պատիվը, ովքեր չեն ապրել ներկա հաճույքի համար, ովքեր որպես նպատակ են ընտրել աջակցել իրենց մերձավորներին և ներշնչել բարձրագույն բարոյական սկզբունքները, ոչ միայն ունեցել են որոշակի շարժառիթներ, այլև այդ շարժառիթները պետք է լինեին մաքուր, իսկ նրանց նպատակները՝ անսովոր բարձր։ Բանականությունը նաև ասում է, որ նման մարդկանց վկայությունը, որը հիմնված է միայն մաքուր և բարի շարժառիթների վրա, արժանի է տասնապատիկ ավելի մեծ կշռի և ուշադրության, քան սովորական գրողները։ Այս մարդիկ ֆանատիկներ չէին. նրանք առողջ և բանական մտքի մարդիկ էին, որոնք ցանկացած հանգամանքներում կարող էին հիմնավորել իրենց հավատն ու հույսը՝ միշտ հավատարիմ մնալով իրենց սթափ համոզմունքներին։
Այստեղ նշվածը վերաբերում է նաև Հին Կտակարանի տարբեր հեղինակներին։ Նրանք, հիմնականում, Տիրոջ հանդեպ իրենց հավատարմությամբ աչքի ընկնող մարդիկ էին, և աստվածաշնչյան պատմությունը նրանց թույլ կողմերն ու սխալները նույնքան անաչառությամբ է արձանագրում և հանդիմանում, որքան գովաբանում է նրանց առաքինություններն ու հավատարմությունը։ Սա անշուշտ զարմացնում է նրանց, ովքեր ենթադրում են, որ Աստվածաշունչը կեղծ պատմություն է, որի նպատակն է մարդկանց մեջ սերմանել վախ և հարգանք կրոնական համակարգերի հանդեպ։ Աստվածաշնչի պարզությունը վկայում է դրա ճշմարտության մասին։ Խաբեբաները, եթե ցանկանային մարդուն ներկայացնել որպես մեծ, և հատկապես եթե նպատակ ունենային նրա որոշ գրություններ Աստծուց ոգեշնչված ներկայացնել, անշուշտ կնկարագրեին նրա բնավորությունը անթերի ու ազնիվ։ Այն փաստը, որ Աստվածաշնչում նման մոտեցում չի կիրառվել, տրամաբանական ապացույց է, որ այն չի ստեղծվել խաբեության նպատակով։
Ուստի, հիմք ունենալով հուսալու Աստծո կամքի և ծրագրի հայտնությանը և համոզվելով, որ Աստվածաշունչը, որն իրեն համարում է այդպիսի հայտնություն, գրվել է մարդկանց կողմից, որոնց շարժառիթները մենք որևէ պատճառ չունենք կասկածի տակ դնելու, այլ, ընդհակառակը, ունենք դրանք հաստատելու հիմքեր, Եկեք ուսումնասիրենք ոգեշնչված համարվող Սուրբ գրությունների բնույթը, որպեսզի տեսնենք, թե արդյոք նրանց ուսմունքները համապատասխանում են այն բնավորությանը, որը մենք ողջամտորեն վերագրում ենք Աստծուն, և արդյոք դրանք ունեն իրենց ճշմարտացիության ներքին վկայություն։
Նոր Կտակարանի առաջին հինգ գրքերը և Հին Կտակարանի մի քանի գրքեր պատմություններ կամ հիշատակագրություններ են այն փաստերի մասին, որոնք հայտնի էին հեղինակներին և որոնց իսկությունը երաշխավորված է նրանց բնավորությամբ։ Բոլորի համար ակնհայտ է, որ նրանց լավ ծանոթ հարցերի վերաբերյալ պարզ ճշմարտություն հայտնելու համար հատուկ հայտնություն անհրաժեշտ չէր։ Այնուամենայնիվ, քանի որ Աստված ցանկանում էր մարդկանց հայտնություն տալ, այն փաստը, որ անցողիկ իրադարձությունների այս պատմությունները առնչվում են այդ հայտնությանը, բավարար հիմք է տրամաբանական եզրակացություն անելու համար, որ Աստված հսկողություն կիրականացնի և այնպես կկազմակերպի, որ իր ընտրած ազնիվ հեղինակը, ով նշանակված էր այդ աշխատանքի համար, առնչվի անհրաժեշտ փաստերի հետ։ Աստվածաշնչի այս պատմական հատվածների հավաստիությունը գրեթե ամբողջությամբ հիմնված է հեղինակների բնավորության և շարժառիթների վրա։
Երբ մենք ասում ենք, որ Աստվածաշնչի գրքերը, ինչպիսիք են Թագավորաց գրքերը, Տարեգրություն, Դատավորաց գիրքը և այլն, պարզապես հուսալի և մանրակրկիտ գրանցված պատմություններ են իրենց ժամանակի նշանավոր իրադարձությունների և անձանց մասին, սա ոչ մի կերպ չի նվազեցնում այդ գրքերի ճշմարտացիությունը։ Հիշում ենք, որ հրեական Գրություններում առկա են պատմություններ, օրենքներ և մարգարեություններ։ Այս պատմությունները, ինչպես նաև ծագումնաբանությունը և այլ մանրամասները, շատ ճշգրիտ էին՝ հաշվի առնելով այն հույսը, որ խոստացված Մեսիան կգա Աբրահամի մի առանձնահատուկ սերնդից։ Սա է պատճառը որոշ պատմական փաստերի նկարագրության, որոնք քսաներորդ դարի տեսանկյունից կարող են թվալ անպարկեշտ։ Օրինակ, մովաբացիների և ամոնացիների ազգերի ծագման, ինչպես նաև նրանց Աբրահամի և իսրայելացիների հետ ունեցած կապի հստակ գրանցումը, հավանաբար, պատմաբանի մտքում անհրաժեշտություն էր նրանց ծագումնաբանության ամբողջական պատմություն կազմելու համար (Ծննդոց 19:36-38)։
Կան նաև Յուդայի զավակների շատ մանրամասն հաշվառումներ, որոնցից սերում է արքա Դավիթը, և որոնց միջոցով Հիսուսի մայր Մարիամի ու նրա ամուսին Հովսեփի ծագումը կարելի է հետևել մինչև Աբրահամ (Ղուկաս 3:23, 31, 33, 34; Մատթեոս 1:2-16): Անշուշտ, ծագումնաբանության մանրակրկիտ հաստատման անհրաժեշտությունը առավել կարևոր էր, քանի որ հենց այս ցեղից (Ծննդոց 49:10) պետք է գար Իսրայելի թագավորը և խոստացված Մեսիան։ Ուստի ներկայացվում են մանրամասներ, որոնք այլ դեպքերում չեն տրվում (Ծննդոց 38)։
Աստվածաշնչում գրանցված այլ պատմական փաստերի համար կարող են լինել նման կամ տարբեր պատճառներ, որոնց օգտակարությունը հետագայում կտեսնենք. եթե դա պատմություն չլիներ, այլ միայն բարոյագիտական տրակտատ, դրանք առանց վնասի կարելի կլիներ բաց թողնել; սակայն ոչ ոք չի կարող հիմնավոր կերպով պնդել, որ Աստվածաշունչը որևէ տեղ հավանություն է տալիս անմաքրությանը։ Բացի այդ, օգտակար է հիշել, որ նույն փաստերը ցանկացած լեզվում կարող են արտահայտվել ավելի կամ պակաս նրբանկատորեն, և թեև Աստվածաշնչի թարգմանիչները, ինչպես հարկ է, չափազանց բարեխիղճ էին, որպեսզի որևէ գրառում բաց թողնեն, նրանք ապրում էին այնպիսի ժամանակներում, երբ նրբացված արտահայտությունների ընտրության հանդեպ այնքան խիստ չէին, որքան մեր օրերում; և նույնը կարելի է ենթադրել Աստվածաշնչի վաղ շրջանի ժամանակների և արտահայտվելու սովորությունների մասին։ Անշուշտ, ամենախիստ պահանջկոտն անգամ այս առումով Նոր Կտակարանում որևէ արտահայտության մեջ առարկություն չի գտնի։
Մովսեսի գրքերը և դրանցում հրապարակված օրենքները
Աստվածաշնչի առաջին հինգ գրքերը հայտնի են որպես Մովսեսի հնգամատյան, թեև դրանցում ոչ մի տեղ չի նշվում, որ դրանք գրել է նա։ Այն, որ դրանք գրվել են Մովսեսի կողմից կամ նրա հսկողության ներքո, տրամաբանական եզրակացություն է. նրա մահվան և թաղման մասին պատմությունը պատշաճ կերպով ավելացվել է նրա քարտուղարի կողմից։ Այս գրքերի Մովսեսի կողմից գրված լինելու դրական հայտարարության բացակայությունը հակափաստարկ չէ. եթե դրանք գրված լինեին խաբեության նպատակով, հեղինակը անշուշտ կհայտարարեր, որ դրանք գրված են Իսրայելի մեծ առաջնորդի և պետական գործչի կողմից, որպեսզի ամրապնդեր իր խաբեությունը (Երկրորդ օրենք 31:9-27.)։ Մեկ բանում մենք վստահ ենք. Մովսեսը հրեա ազգին հանել է Եգիպտոսից։ Նա միավորեց նրանց որպես ազգ ՝ այս գրքերում շարադրված օրենքների համաձայն, և հրեա ազգը, ընդհանուր համաձայնությամբ, ավելի քան երեք հազար տարի պնդել է, որ այս գրքերը Մովսեսից ստացված նվեր են, և դրանք այնքան սրբազան է համարել, որ ոչ մի տառ կամ նշան չի կարելի փոխել՝ այդպիսով ապահովելով տեքստի մաքրությունը։
Մովսեսի այս գրություններն պարունակում են միայն հուսալի (մինչև մեր օրերը պահպանված) տվյալներ այն դարաշրջանի պատմության մասին, որը դրանք ընդգրկում են։ Չինական պատմությունը, ըստ իրեն, սկսվում է ստեղծման պահից՝ պատմելով, թե ինչպես Աստված նավակով դուրս եկավ ջրի վրա և, վերցնելով ձեռքով մի կտոր հող, գցեց այն ջուրը։ Այդ հողակտորը, ըստ նրանց, դարձավ այս աշխարհը և այլն։ Սակայն ամբողջ պատմությունը այնքան զուրկ է բանականությունից, որ անգամ ամենափոքր բանականությամբ օժտված երեխան չի կարող դրանով խաբվել։ Հակառակ դեպքում, Ծննդոց գրքում ներկայացված պատմությունը սկսվում է այն բանական ենթադրությունից, որ Աստված՝ Ստեղծիչը, մի բանական Առաջին Պատճառը, արդեն գոյություն ուներ։ Այն չի անդրադառնում Աստծո սկզբին, այլ Նրա գործին, դրա սկզբին և դրա համակարգված, կարգավորված ընթացքին՝ «Սկզբում Աստված ստեղծեց երկինքն ու երկիրը»։ Այնուհետև, առանց մանրամասների կամ բացատրության անցնելով երկրի ծագմանը, շարունակվում է վեց օրերի [դարաշրջանների] պատմությունը՝ այն մարդու համար պատրաստելու մասին։ Այդ պատմությունը մեծապես հաստատվում է գիտության կողմից վերջին չորս հազար տարիների ընթացքում կուտակված լույսով. հետևաբար, շատ ավելի տրամաբանական է ընդունել պնդումը, որ դրա հեղինակը՝ Մովսեսը, աստվածային ոգեշնչմամբ է գրել, քան ենթադրել, որ մեկ մարդու ինտելեկտը գերազանցել է մարդկության մնացած մասի համատեղ բանականությունն ու ուսումնասիրությունները վերջին երեք հազար տարիների ընթացքում, օգտվելով ժամանակակից գործիքներից և միլիոնավոր դրամներից։
Այժմ եկեք նայենք այս գրություններում ձևակերպված օրենքների համակարգին։ Դրանք անշուշտ ոչ մի նման օրինակ չեն ունեցել ոչ այն ժամանակ, ոչ էլ հետագայում՝ մինչև քսաներորդ դարը։ Նույնիսկ այս դարաշրջանի օրենքները հիմնված են Մովսեսի օրենքում սահմանված սկզբունքների վրա և հիմնականում ստեղծվել են նրանց կողմից, ովքեր ճանաչել են Մովսեսի օրենքի աստվածային ծագումը։
Տասնաբանությունը ամբողջ օրենքի հակիրճ ամփոփումն է։ Տասնաբանական պատվիրանները սահմանում են պաշտամունքի և բարոյականության այնպիսի կանոնակարգ, որը իր յուրահատկությամբ զարմացնում է յուրաքանչյուր ուսումնասիրողի։ Եթե դրանք նախկինում հայտնի չլինեին, այլ միայն հիմա գտնվեին Հունաստանի, Հռոմի կամ Բաբելոնի ավերակներում ու նշանավոր վայրերում (երկրներ, որոնք ծաղկել ու ընկել են այս Օրենքների տրվելուց շատ ավելի ուշ), դրանք կհամարվեին արտասովոր, եթե ոչ գերբնական։ Բայց դրանց և դրանց պահանջների մանրամասն ծանոթությունը որոշ չափով առաջ է բերել անտարբերություն, այնպես որ դրանց իսկական մեծությունը ակնհայտ է միայն քչերի համար։ Ճիշտ է, այդ պատվիրանները Քրիստոսի մասին չեն ուսուցանում; սակայն դրանք տրվել են ոչ թե քրիստոնյաներին, այլ հրեաներին; ոչ թե փրկանքի նկատմամբ հավատք ուսուցանելու համար, այլ մարդկանց համոզելու իրենց մեղավոր վիճակի և փրկանքի անհրաժեշտության մասին։ Այս պատվիրանների էությունը արտասովոր կերպով արտահայտվել է քրիստոնեության նշանավոր հիմնադիրի խոսքերում՝ «Սիրիր քո Տեր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, ամբողջ հոգով, ամբողջ մտքով ու ամբողջ զորությամբ» և «Սիրիր քո ընկերոջը քո անձի պես» (Մարկոս 12:30, 31):
Մովսեսի կողմից հաստատված կառավարման ձևը տարբերվում էր բոլոր մյուս ձևերից՝ թե՛ անցյալի, թե՛ ներկայի, նրանով, որ այն համարվում էր Ստեղծչի կառավարություն, որի առջև մարդիկ հաշվետու էին. նրանց օրենքներն ու ինստիտուտները՝ թե՛ քաղաքացիական, թե՛ կրոնական, հաստատում էին, որ գալիս են Աստծուց, և, ինչպես շուտով կտեսնենք, դրանք լիովին համահունչ էին այն բանի հետ, ինչ բանականությունը մեզ սովորեցնում է Աստծո բնավորության մասին: Ճամբարի կենտրոնում գտնվող խորանը իր «Սրբությունների Սրբությունում» ուներ Եհովայի՝ իրենց Թագավորի ներկայության դրսևորումը, որտեղից նրանք գերբնական միջոցներով ստանում էին հրահանգներ իրենց գործերի պատշաճ կառավարման համար որպես ազգ։ Հաստատվեց քահանայական կարգ, որը ամբողջությամբ պատասխանատու էր խորանի համար, և միայն նրանց միջոցով էր թույլատրվում մուտք և հաղորդակցություն Եհովայի հետ։ Այս համատեքստում ոմանց առաջին միտքը, հավանաբար, կլիներ. «Ահա, այստեղ է նրանց կազմակերպման նպատակը. նրանց մոտ, ինչպես և այլ ազգերում, քահանաներն էին կառավարում ժողովրդին, որոնք օգտվում էին մարդկանց վստահությունից և սերմանում վախ իրենց փառքի և շահի համար»: Բայց սպասիր, բարեկամ. եկեք չշտապենք որևէ բան ենթադրել։ Երբ այս հարցը փաստերով ստուգելու համար կա այդքան լավ հնարավորություն, անտրամաբանական է առանց դրանց եզրակացություններ անել։ Անառարկելի ապացույցները հակասում են նման ենթադրություններին։ Քահանաների իրավունքներն ու արտոնությունները սահմանափակ էին. նրանց ոչ մի քաղաքացիական իշխանություն չէր տրված, և նրանք ամբողջովին զուրկ էին իրենց պաշտոնը ժողովրդի իրավունքների կամ խղճի վրա ճնշում գործադրելու համար օգտագործելու հնարավորությունից. և այս կարգը սահմանվել է Մովսեսի կողմից, որը քահանայական տոհմի անդամ էր։
Հանգամանքների ուժով ամբողջ առաջնորդությունը կենտրոնացավ նրա ձեռքում՝ որպես Աստծո ներկայացուցիչ Իսրայելին Եգիպտոսի ստրկությունից ազատագրելու գործում, ինչը խոնարհ Մովսեսին դարձրեց իշխանությամբ ու լիազորություններով օժտված ինքնակալ: Իրականում, սակայն, իր հեզ բնավորության շնորհիվ նա իր ժողովրդի անխոնջ ծառան էր, և նրա կյանքը անընդհատ սպառվում էր իր պաշտոնի ծանր հոգսերից։ Այդ պահին ստեղծվեց քաղաքացիական կառավարություն, որը գործնականում ժողովրդավարություն էր։ Թող մեզ սխալ չհասկանան. Իսրայելի կառավարությունը, անհավատների տեսանկյունից, ժողովրդավարական էր, բայց իր սեփական պնդումների լույսի ներքո այն աստվածապետություն էր, այսինքն ՝ աստվածային իշխանություն, քանի որ Մովսեսի միջոցով Աստծո կողմից տրված օրենքները թույլ չէին տալիս որևէ փոփոխություն. դրանց ոչինչ չէր կարելի ավելացնել կամ պակասեցնել: Այսպիսով մենք տեսնում ենք, որ Իսրայելի կառավարության ձևը տարբերվում էր մինչև և հետո գոյություն ունեցած բոլոր քաղաքացիական կառավարություններից. Եհովան ասեց Մովսեսին. «Իսրայելի ծերերի միջից ինձ համար հավաքի՛ր յոթանասուն հոգի, որոնց դու ճանաչում ես որպես ժողովրդի ծերերի և գլխավորների։ Նրանց վերցրու բե՛ր ժողովի վրան, և նրանք այնտեղ թող կանգնեն քեզ հետ։ Ես կիջնեմ այնտեղ, կխոսեմ քեզ հետ և քեզ վրա եղած հոգուց կառնեմ ու կդնեմ նրանց վրա, որպեսզի նրանք քեզ հետ միասին կրեն ժողովրդի բեռը, և դու միայնակ չկրես դա» (Թվեր 11:16,17 Տես նաև 24-ից 30-րդ խոսքերը՝ որպես ճշմարիտ և անխարդախ պետական իմաստության և հեզության օրինակ)։ Մովսեսը, պատմելով այս մասին, ասում է. «Եվ ես ձեզանից վերցրի ձեր ցեղերի գլխավորներին՝ իմաստուն և շրջահայաց մարդկանց, և նրանց ձեզ վրա, ըստ ձեր ցեղերի, կարգեցի իշխաններ՝ հազարապետներ, հարյուրապետներ, հիսնապետներ, տասնապետներ և զորականներ»: Բ Օրենք. 1:15; Ելք 18:13-26
Այսպիսով պարզ է, որ այս նշանավոր օրենսդիրը, հեռու իր իշխանությունը հավերժացնելու կամ մեծացնելու նպատակից՝ ժողովրդի կառավարությունը իր անմիջական ազգականների, քահանայական ցեղի, ձեռքը հանձնելու: Նրանց կրոնական իշխանությամբ ժողովրդի իրավունքներն ու ազատությունները սահմանափակելու փոխարեն, ընդհակառակը, ժողովրդին ներկայացրեց կառավարման այնպիսի ձև, որը հաշվարկված էր ազատության ոգին խթանելու համար։ Մյուս ազգերի ու կառավարիչների պատմություններում նման օրինակ չկա։ Յուրաքանչյուր դեպքում իշխողը ձգտել է սեփական փառասիրության և իշխանության ընդլայնման։ Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ նրանք օգնել են հանրապետություններ հիմնել, հետագա իրադարձությունները ցույց են տվել, որ նրանք դա արել են քաղաքական հաշվարկներով՝ ժողովրդի մոտ համակրանք ձեռք բերելու և սեփական իշխանությունը հավերժացնելու համար։ Մովսեսի պայմաններում ցանկացած ամբիցիոզ մարդ, ղեկավարվելով քաղաքական նկրտումներով և փորձելով ժողովրդի նկատմամբ խաբեությունը հավերժացնել, կաշխատեր իշխանության ավելի մեծ կենտրոնացման համար իր և իր ընտանիքի ձեռքում, հատկապես որովհետև դա հեշտ գործ կթվար՝ հաշվի առնելով, որ կրոնական իշխանությունը արդեն այդ ցեղի ձեռքում էր և որ այս ազգը պնդում էր, թե իրեն պետք է կառավարի Աստված՝ Սրբարանից։ Չի կարելի ենթադրել, որ մի մարդ, ով ընդունակ է կազմելու նման օրենքներ և կառավարելու նման ժողովրդին, լիներ այնքան դանդաղամիտ, որ չտեսներ իր գործողությունների ուղղվածությունը։ Ժողովրդի կառավարումը այնքան ամբողջությամբ հանձնվեց նրանց սեփական ձեռքերին, որ, չնայած պայմանավորված էր, որ այն ծանր գործերը, որոնք այդ դատավորները չէին կարող լուծել, պետք է բերվեին Մովսեսի մոտ, այնուամենայնիվ, նրանք ինքներն էին որոշելու, թե որ գործերն են ներկայացվում Մովսեսի առջև. «Այն դատը, որ ձեզ համար դժվար կլինի վճռել, ի՛նձ ներկայացրեք, և ես կլսեմ այն» 2 Օրենք 1:17:
Այսպիսով, Իսրայելը հանրապետություն էր, որի պաշտոնյաները գործում էին աստվածային հանձնարարագրով։ Իսկ նրանց շփոթության համար, ովքեր անտեղյակաբար պնդում են, որ Աստվածաշունչը օրինականացնում է ժողովրդի նկատմամբ հաստատված կայսրապետական իշխանությունը՝ «ժողովրդի կողմից և ժողովրդի համար կառավարման» փոխարեն, նշենք, որ այս հանրապետական քաղաքացիական կառավարման ձևը շարունակվեց ավելի քան չորս հարյուր տարի։ Հետագայում, «ծերերի» խնդրանքով և առանց Տիրոջ հավանության այն փոխարինվեց թագավորությամբ։ Աստված ասաց Սամուելին, ով այդ ժամանակ գործում էր որպես ոչ պաշտոնական նախագահ, «Լսիր ժողովրդի ձայնը ամենում, ինչ նրանք քեզ ասում են, որովհետև նրանք ոչ թե քեզ մերժեցին, այլ ինձ մերժեցին, որ ես չթագավորեմ նրանց վրա»: Աստծո հորդորով Սամուելը բացատրեց ժողովրդին, թե ինչպես իրենց իրավունքներն ու ազատությունները անտեսվելու են և ինչպես նրանք այդ փոփոխության արդյունքում ծառաներ կդառնան; սակայն նրանք տարված էին այդ հանրաճանաչ գաղափարով, որը տարածված էր նրանց շուրջը գտնվող այլ ազգերի մոտ (1 Սամուել 8:6-22)։ Մտածելիս նրանց թագավոր ունենալու ցանկության այս պատմության մասին, ով չի տպավորվում այն մտքից, որ Մովսեսը կարող էր առանց դժվարության ամուր հաստատվել մեծ կայսրության գլխին:
Չնայած Իսրայելը ընդհանուր առմամբ մեկ ժողովուրդ էր, Յակոբի մահից հետո դեռևս գոյություն ուներ մշտական բաժանում ցեղերի միջև։ Յուրաքանչյուր ընտանիք կամ ցեղ համատեղ համաձայնությամբ ընտրում կամ ճանաչում էր որոշ անդամների որպես իր ներկայացուցիչներ կամ գլխավորներ։ Այս սովորույթը շարունակվեց անգամ նրանց երկար ստրկության տարիներին Եգիպտոսում։ Նրանց կոչում էին գլխավորներ կամ ծերեր, և հենց նրանց Մովսեսը հանձնեց քաղաքացիական կառավարման պատիվն ու իշխանությունը։ Մինչդեռ, եթե նա ցանկանար իշխանությունը կենտրոնացնել ինքն իր վրա և իր սեփական ընտանիքում, ապա նրանք կլինեին վերջին մարդիկ, որոնց կհանձներ իշխանություն և պաշտոն։
Աստծուց քաղաքացիական իշխանություն ստանձնածներին տրված հրահանգները պարզության և մաքրության օրինակ են։ Մովսեսը հայտարարում է ժողովրդին՝ այս դատավորների ներկայությամբ. «Այն ժամանակ ես պատվիրեցի ձեր դատավորներին՝ ասելով. «Լսե՛ք ձեր եղբայրների միջև եղած դատերը և արդարությա՛մբ դատեք ամեն մարդու դատը թե՛ իր եղբոր և թե՛ օտարականի հետ։ Դատաստան անելիս աչառություն չանեք, փոքրին լսե՛ք մեծի նման, ոչ մի մարդուց բնավ մի՛ վախեցեք, որովհետև դատաստանը Աստծունն է։ Այն դատը, որ ձեզ համար դժվար կլինի վճռել, ի՛նձ ներկայացրեք, և ես կլսեմ այն» (2 օրենք 1:16,17)։ Մովսեսի մահից հետո նման դժվար գործերը ուղղակիորեն բերվում էին Տիրոջ մոտ՝ քահանայապետի միջոցով, իսկ պատասխանը՝ «Այո» կամ «Ոչ», տրվում էր Ուրիմի և Թումմիմի միջոցով։
Այս փաստերի լույսի ներքո ի՞նչ ասենք այն տեսության մասին, ըստ որի այս գրքերը գրվել են նենգ քահանաների կողմից՝ ժողովրդի վրա ազդելու և իշխանություն ձեռք բերելու նպատակով։ Արդյոք կարո՞ղ էին նման մտադրություններ ունեցող մարդիկ հորինել մի պատմություն, որը քանդում էր նրանց առաջ եղած նպատակները՝ համոզիչ կերպով ապացուցելով, որ Իսրայելի մեծ առաջնորդը, որը պատկանում էր նրանց ցեղին, Աստծո հրամանով հեռացրել է քահանաներին քաղաքացիական իշխանությունից և հանձնել այդ իշխանությունը ժողովրդին: Կարելի՞ է նման եզրակացությունը համարել տրամաբանական:
Նույնպես արժե նշել, որ քսաներորդ դարի ամենաառաջադեմ քաղաքակրթության օրենքները նույնիսկ ավելի մեծ հոգատարությամբ չեն երաշխավորում քաղաքացիական օրենքի առջև հարուստների և աղքատների նույն մակարդակի պատասխանատվությունը։ Մովսեսի օրենքները ամբողջովին ոչ մի տարբերություն չէին դնում։ Իսկ ինչ վերաբերում է ժողովրդի պաշտպանությանը այն վտանգներից, որոնք առաջանում են, երբ ոմանք դառնում են չափազանց աղքատ, իսկ մյուսները՝ չափազանց հարուստ ու հզոր, երբևէ չի ընդունվել որևէ պետական օրենք, որը այս կետը նույնքան ուշադիր պաշտպաներ։ Մովսեսի օրենքը նախատեսում էր վերականգնում յուրաքանչյուր հիսուներորդ տարում՝ նրանց Հոբելյան տարում։ Այս օրենքը, կանխելով սեփականության ամբողջական օտարումը, միևնույն ժամանակ խոչընդոտում էր դրա կուտակումը մի քանիսի ձեռքում։ (Ղևտ. 25:9,13-23,27-30) Իրականում նրանց սովորեցնում էին դիտել միմյանց որպես եղբայրներ և գործել համապատասխանաբար՝ օգնել միմյանց առանց հատուցման և միմյանցից վաշխ չվերցնել։ Տես Ելք 22:25; Ղևտական 25:36,37; Թվեր 26:52-56.
Բոլոր օրենքները հրապարակային էին, ինչը թույլ չէր տալիս նենգ մարդկանց հաջողությամբ խախտել ժողովրդի իրավունքները։ Օրենքները ներկայացված էին այնպես, որ ցանկացած ոք կարող էր դրանք պատճենել և որպեսզի ամենաաղքատն ու ամենաանուսումնավորը անտեղյակ չմնային, քահանաների պարտականություն էր դրանց ընթերցումը ժողովրդի առջև յոթնամյա տոներին (2 Օրենք. 31:10-13): Արդյո՞ք տրամաբանական է ենթադրել, որ նման օրենքներն ու կարգավորումները մշակվել են չար մարդկանց կամ նրանց կողմից, ովքեր ծրագրում էին ժողովրդին զրկել իր ազատություններից և երջանկությունից: Նման ենթադրությունը անհիմն կլիներ։
Երբ խոսքը վերաբերում է օտարների և նույնիսկ թշնամիների իրավունքներին ու շահերին, Մովսեսի օրենքը իր ժամանակից երեսուն երկու դար առաջ էր՝ եթե անգամ այսօրվա ամենաքաղաքակիրթ երկրների օրենքները կարող են նրան համեմատվել հավասար բարության և արդարության առումով։ Մենք կարդում ենք.
«Օրենքը նույնը պետք է լինի ինչպես օտարականի, այնպես էլ տեղացու համար. որովհետև ես եմ Եհովան՝ ձեր Աստվածը»։ Ելք 12:49; Ղևտական 24:22
«Եթե մի օտարական ձեր երկրում, ձեզ մոտ պանդխտանալու լինի, չնեղեք նրան։ Ձեզ մոտ պանդխտության եկած օտարականը ձեր երկրի տեղաբնակի պես թող լինի ձեզ համար։ Նրան սիրի՛ր քո անձի պես, որովհետև դուք էլ օտարական էիք Եգիպտոսի երկրում.»: Ղևտական 19:33,34
Եթե հանդիպես քո թշնամու մոլորված եզանը կամ էշին, անպատճառ դրան ետ կդարձնես տիրոջը։ Եթե տեսնես քեզ ատողի էշն իր բեռան տակ ընկած, նրան մի՛ թող, տիրոջ հետ նրան անպատճառ ազատի՛ր։ Ելք 23:4,5
Նույնիսկ անխոս կենդանիները մոռացության չէին մատնվել։ Այս կենդանիների և մարդկանց նկատմամբ դաժանությունը խստիվ արգելվում էր։ Հացահատիկ կալսելիս արգելված էր եզի դունչը կապել, քանի որ աշխատողը արժանի է իր վարձատրությանը։ Նմանապես, եզն ու էշը չէին կարող միասին վարել՝ իրենց անհավասար ուժի և անհավասար արագության պատճառով՝ դա կլիներ դաժանություն: Նրանց համար նույնպես նախատեսված էր հանգիստ: 2 Օրենք 25:4; 22:10; Ելք 23:12
Ոմանք կարող են պնդել, որ քահանայությունը եսասիրական հաստատություն էր, քանի որ Ղևի ցեղը սնվում էր մյուս ցեղերի եղբայրների բերքի տարեկան տասանորդի հաշվին։ Այսպես ներկայացնելիս՝ այս փաստը կողմնակալ մեկնաբանություն է, որը բնորոշ է կասկածամիտներին։ Միգուցե նրանք անգիտակցաբար սխալ ներկայացնում են Աստծո այս համակարգի կազմակերպման մեջ ներգրավվածության ամենաուշագրավ ապացույցներից մեկը և չեն ընդունում, որ այս համակարգը եսասեր ու խորամանկ քահանաների գործը չէր։
Իրականում այն հիմնված էր ամենախիստ արդարության վրա։ Երբ Իսրայելը տիրացավ Քանան երկրի հողին, Ղևտացիները անշուշտ ունեին հողի բաժնեմաս ստանալու նույնքան իրավունք, որքան մյուս ցեղերը; սակայն Աստծո հստակ հրամանով նրանք ոչինչ չստացան դրանից, բացի որոշ քաղաքներից կամ գյուղերից, որոնք սփռված էին տարբեր ցեղերի մեջ և որոնք նրանք պետք է ծառայեին կրոնական գործերում։ Այս արգելքը տրվում է ինը անգամ՝ հողի բաժանումից առաջ։ Հողի փոխարեն նրանց անշուշտ պետք է տրվեր ինչ-որ համարժեք, և տասանորդը այդ պատճառով հանդիսանում էր այս ողջամիտ և արդար միջոցը։ Եվ դա ամենը չէ. տասանորդը, թեև, ինչպես տեսանք, արդար պարտավորություն էր, այն չէր պարտադրվում որպես հարկ, այլ պետք է վճարվեր որպես կամավոր նվիրատվություն։ Եվ ոչ մի սպառնալիք նրանց չէր պարտադրում կատարել այդ նվիրատվությունները. ամեն ինչ կախված էր նրանց խղճից։ Այս հարցի շուրջ ժողովրդին ուղղված միակ հորդորը այսպիսին էր՝
«Զգո՛ւյշ եղիր, որ ղևտացուն չանտեսես քո երկրի վրա քո կյանքի բոլոր օրերին» (2 Օրենք 12:19)։ «Աչքաթող չանես քո քաղաքում գտնվող ղևտացուն, որովհետև նա քեզ հետ բաժին ու ժառանգություն չունի» (Թվեր 14:27)։
Արդյո՞ք խելամիտ է ենթադրել, որ նման կարգադրություն սահմանել են եսասեր ու փառասեր քահանաները, որոնք զրկել են իրենք իրենց ժառանգությունից և կախված են դարձրել իրենց եղբայրների աջակցությունից։ Արդյո՞ք բանականությունը մեզ հակառակը չի սովորեցնում։
Սա համապատասխանում է այն փաստին (որը միայն կարելի է բացատրել այն հիմքով, որ Աստված է այս օրենքների հեղինակը), որ քահանաներին պատվելու համար որևէ հատուկ միջոցառումներ չեն եղել։ Հակառակը, կեղծավորները ոչինչ չէին ցանկանա ավելի շատ, քան իրենց համար պատիվ ու հարգանք ապահովել, ինչպես նաև խիստ պատիժներ ու անեծքներ նրանց համար, ովքեր իրենց հանդեպ վատ կվերաբերվեին։ Սակայն այստեղ նման բան չկա։ Բռնության և վիրավորանքների դեմ պաշտպանվելու համար որևէ հատուկ պատիվ, հարգանք կամ անձեռնմխելիություն չի նախատեսվել։ Միակ պաշտպանությունը Օրենքն էր, ընդհանուր բոլորի համար, որը դասակարգային տարբերություններ չէր անում և անձանց նկատմամբ խտրականություն չէր կիրառում։ Այս ամենը առավել տպավորիչ է, երբ իմանում ենք, որ ծառաների, օտարների և տարեցների նկատմամբ վերաբերմունքը կարգավորվում էր հատուկ օրենսդրությամբ։ Օրինակ՝ «Օտարականին մի՛ չարչարիր և մի՛ նեղիր նրան… Ոչ մի որբևայրու կամ որբի բնավ մի՛ չարչարեք… Եթե նրան չարչարես, և նա ինձ բողոքի, անպատճառ կլսեմ նրա աղաղակը. իմ բարկությունը կբորբոքվի, և ձեզ սրով կսպանեմ. ձեր կանայք որբևայրի, իսկ ձեր զավակները որբ կդառնան» (Ելք 22:21-24; 23:9; Ղևտ. 19:33,34): «Աղքատ և կարիքավոր վարձկանին չզրկես, լինի քո եղբայրներից մեկը կամ քո երկրում, քո քաղաքում գտնվող օտարականներից։ Նույն օրը՝ արեգակը դեռ մայր չմտած, կհատուցես նրա վարձը, որովհետև նա աղքատ է և սրտանց սպասում է դրան։ Չլինի որ քեզ համար Եհովային բողոքէ, և դու մեղքի տեր դառնաս» ( Ղևտ. 19:13; 2 Օրենք 24:14,15; Ելք. 21:26,27) «Ալեհեր մարդու առաջ վե՛ր կաց, ծերին պատվի՛ր և վախեցի՛ր քո Աստծուց. ես եմ Եհովան» (Ղևտ.19:32. Տես նաև Ղևտ. 19:14) Այս ամենում ոչ մի առանձնահատուկ բան չկա քահանաների, ղևտացիների կամ նրանց տասանորդների համար:
Օրենքի սանիտարական կարգավորումները, որոնք այնքան անհրաժեշտ էին աղքատ ու երկար ժամանակ ճնշված ժողովրդի համար, ինչպես նաև մաքուր և անմաքուր կենդանիների վերաբերյալ կանոնակարգերն ու սահմանափակումները, որոնց օգտագործումը թույլատրվում կամ արգելվում էր, զարմանալի են։ Եթե տեղը բավական լիներ, հետաքրքիր կլիներ դրանք դիտարկել նաև այլ մանրամասների համատեքստում, քանի որ դրանք ցույց են տալիս, որ օրենքը ոչ միայն համընթաց էր այս առումով վերջին բժշկական նվաճումներին, այլև, հնարավոր է, նույնիսկ առաջ էր դրանցից։ Մովսեսի օրենքը բնույթով նաև խորհրդանշական էր, սակայն դա թողնենք ապագա քննարկմանը։ Նույնիսկ մակերեսային հայացքը տպավորիչ ապացույցներ է տալիս, որ այս օրենքը (որը կազմում է ամբողջ կրոնական համակարգի ողնաշարը՝ լրացված Աստվածաշնչի մնացած մասերով) իսկապես իմաստնության և արդարության բացառիկ դրսևորում է, հատկապես հաշվի առնելով դրա տարիքը։
Ըստ առողջ բանականության, բոլորը պետք է ընդունեն, որ օրենքում չկա որևէ բան, որը այն բնորոշի որպես չար և նենգ մարդկանց ստեղծած։ Հակառակը, այն ամբողջությամբ համապատասխանում է այն բնույթին, որը բնությունը կոչում է Աստծո բնույթ։ Այն վկայում է Նրա իմաստության, արդարության և սիրո մասին։ Ավելին, աստվածապաշտ ու ազնիվ օրենսդիր Մովսեսը հերքում, է որ օրենքները իր սեփականն են, և վերագրում է դրանք Աստծուն (Ելք 24:12; 2 Օրենք 9:9-11; Ելք 26:30; Ղևտական 1:1). Հաշվի առնելով նրա ամբողջական բնավորությունը և մարդկանց տված նրա հրահանգները՝ սուտ վկայություն չտալ, խուսափել կեղծավորությունից և ստից, արդյո՞ք տրամաբանական է ենթադրել, որ նման մարդը կեղծ վկայություն տված լինի և իր սեփական տեսակետներն ու օրենքները ներկայացնի որպես Աստծո օրենքներ: Պետք է նաև հիշել, որ մենք ուսումնասիրում ենք Աստվածաշնչի ներկայիս օրինակները, և, հետևաբար, այն ազնվությունը, որով այն այդքան առանձնանում է, հավասարապես վերաբերում է նաև Մովսեսի իրավահաջորդներին։ Չնայած այս հաջորդների մեջ էլ կային վատ մարդիկ, որոնք իրենց, այլ ոչ թե ժողովրդի շահն էին փնտրում, նրանք ակնհայտորեն չեն փոփոխել Սուրբ Գրքերը, որոնք մինչև օրս մնում են անաղարտ։
Աստվածաշնչի մարգարեները
Այժմ մի հայացք նետենք Աստվածաշնչի մարգարեների ընդհանուր բնավորությանը և նրանց վկայություններին։ Շատ ուշագրավ է այն փաստը, որ մարգարեները, մի քանի բացառություններով, քահանայական դասից չէին, և որ իրենց օրերում նրանց մարգարեությունները ընդհանուր առմամբ հակասում էին անկում ապրող և կոնֆորմիստական քահանայությանը, ինչպես նաև կուռքապաշտական հակումներ ունեցող ժողովրդին։ Աստծուց ժողովրդին ուղղված նրանց ուղերձների բովանդակությունը մարդկանց համար հիմնականում մեղքի նկատմամբ հանդիմանությունն էր, որին կից հնչում էին գալիք պատժերի նախազգուշացումներ, և որոնց մեջ երբեմն ներառված էին ապագա օրհնությունների խոստումներ՝ երբ նրանք մաքրվեն մեղքերից և վերադառնան Տիրոջ շնորհին։ Նրանց փորձառությունները մեծ մասամբ ոչ մի նախանձելի բան չէին պարունակում. նրանց արհամարհում էին, շատերը բանտարկվեցին և բռնի մահով մահացան (տես Գ Թագավորաց 18:4, 10, 17, 18; 19:10; Երեմիա 38:6; Եբրայեցիներ 11:32-38). Երբեմն նրանց մահից հետո տարիներ էին անցնում, մինչև նրանց իսկական բնավորությունը որպես Աստծո մարգարեներ ճանաչվեր։ Սակայն այստեղ խոսքը վերաբերում է այն մարգարե-գրողներին, որոնց խոսքերը համարվում են ուղղակիորեն ներշնչված Եհովայից։ Այս համատեքստում լավ է հիշել, որ Իսրայելին օրենքը տալու ժամանակ չկար քահանայական միջամտություն. այն Աստված տվեց ժողովրդին Մովսեսի ձեռքով (Ելք 19:17-25; 2 Օրենք 5:1-5): Եվ, բացի այդ, յուրաքանչյուր մարդու պարտականությունն էր, ով տեսնում էր օրենքի խախտում, հանդիմանել մեղավորին. (Ղևտ. 19:17) Հետևաբար, բոլորը իրավունք ունեին ուսուցանելու և հանդիմանելու։ Սակայն, քանի որ մեծամասնությունը, ինչպես մեր օրերում, տարված էր իր առօրյա հոգսերով և դառնում էր սառն ու անտարբեր կրոնի նկատմամբ, քչերն էին կատարում այս պահանջը՝ մեղքը հանդիմանելու և առաքինությունը խրախուսելու համար։ Հին և Նոր Կտակարաններում նման քարոզիչները կոչվում են «մարգարեներ»։ «Մարգարե» բառը, ինչպես այն սովորաբար օգտագործվում է, նշանակում է հանրային մեկնաբան։ Կռապաշտության հանրային ուսուցիչներն էլ այդպես էին կոչվում. օրինակ՝ «Բահաղի մարգարեներ» և այլն. Տես 1 Կորնթ. 14:1-6; Բ Պետրոս 2:1; Մատթեոս 7:15; 14:5; Նեեմիա 6:7; 1 Թագավորաց 18:40; Տիտոս 1:12.
Մարգարեությունը, որպես սովորական ուսուցման ձև, հետագայում որոշակի խավի շրջանում տարածվեց և վերածվեց փարիսականության՝ Աստծո պատվիրանների փոխարեն ուսուցանելով ծերերի ավանդույթները, այդպիսով հակադրվելով ճշմարտությանը և դառնալով կեղծ մարգարեներ կամ կեղծ ուսուցիչներ։ Մատթեոս 15:2-9.
Այս մեծ դասից, որոնք կոչվում էին մարգարեներ, Եհովան տարբեր ժամանակներում ընտրել է որոշ մարդկանց, որոնց հատուկ հանձնարարել է փոխանցել ուղերձներ՝ երբեմն այն ժամանակների իրադարձություններին առնչվող, երբեմն էլ ապագա իրադարձություններին։ Մենք այժմ ուշադրություն կդարձնենք այս դասի գրություններին, որոնք խոսել և գրել են այնպես, ինչպես նրանց ոգեշնչել է Սուրբ Հոգին։ Նրանց տեղին է անվանել
Աստծո կողմից նշանակված մարգարեներ
Երբ հիշում ենք, որ այս մարգարեները հիմնականում աշխարհիկ մարդիկ էին, որոնք ոչ մի աջակցություն չէին ստանում քահանայական ցեղի տասանորդներից, և երբ դրան գումարվում է այն փաստը, որ նրանք հաճախ ոչ միայն հանդիմանում էին թագավորներին ու դատավորներին, այլև քահանաներին (չնայած նրանք հանդիմանում էին ոչ թե պաշտոնը, այլ այն մարդկանց անձնական մեղքերը, որոնք զբաղեցնում էին այդ պաշտոնը), Պարզ է դառնում, որ մենք ողջամիտ հիմք չունենք պնդելու, թե այս մարգարեները որևէ քահանայական կամ այլ դաշինքի անդամներ են եղել՝ Աստծո անունով կեղծիք հորինելու նպատակով։ Փաստերի լույսի ներքո բանականությունը հերքում է նման կասկածը։
Արդ, եթե մենք չգտնենք որևէ պատճառ Աստվածաշնչի տարբեր հեղինակների դրդապատճառները կասկածի տակ դնելու համար, այլ գտնում ենք, որ դրա տարբեր մասերը լցված են արդարության և ճշմարտության ոգով, ապա եկեք հաջորդաբար քննենք՝ արդյոք գոյություն ունի որևէ կապ կամ միության հանգույց Մովսեսի, մյուս մարգարեների և Նոր Կտակարանի հեղինակների գրությունների միջև: Եթե մենք գտնենք մի ընդհանուր մտքի գիծ, որը հյուսված է ամբողջությամբ Օրենքների, Մարգարեների և Նոր Կտակարանի գրություններում, որոնք ընդգրկում են հազար հինգ հարյուր տարվա ժամանակահատված, սա, հեղինակների բնավորության հետ միասին, լավ պատճառ կլինի ընդունելու նրանց պնդումը՝ այն մասին, որ նրանք աստվածային ոգեշնչմամբ են գրել, հատկապես եթե նրանց բոլորի ընդհանուր թեման մեծ ու ազնիվ է և համընկնում է այն բանի հետ, ինչ սրբացված առողջ միտքը սովորեցնում է Աստծո բնավորության և հատկությունների մասին։
Եվ մենք իսկապես համոզված ենք այս հարցում. մեկ ծրագիր, մեկ ոգի, մեկ նպատակ և մեկ մտադրություն թափանցում են ամբողջ գիրքը. դրա առաջին էջերը պատմում են մարդու ստեղծման և անկման մասին, վերջին էջերը՝ մարդու վերադարձի մասին այս անկումից, իսկ դրանց միջև գտնվող բոլոր էջերը ցույց են տալիս Աստծո ծրագրի հաջորդական քայլերը, որոնք ուղղված են այս նպատակին հասնելուն. Աստվածաշնչի առաջին երեք և վերջին երեք գլուխների միջև ներդաշնակությունն ու, միևնույն ժամանակ, հակադրությունը ուղղակի զարմանալի է։ Առաջինները նկարագրում են սկզբնական ստեղծումը, երկրորդները՝ ստեղծման վերականգնումը, վերածնունդը, ինչպես նաև մեղքի և դրա համար դրված անեծքի վերացումը։ Առաջինները ցույց են տալիս, թե ինչպես Սատանան և չարը մտան աշխարհ՝ խաբելու և ոչնչացնելու համար, իսկ երկրորդները ցույց են տալիս նրա գործի ոչնչացումը, ավերվածի վերականգնումը, չարի արմատախիլ անումը և Սատանայի ոչնչացումը։ Առաջինները ցույց են տալիս Ադամի կորցրած տիրապետությունը, իսկ երկրորդները՝ դրա վերադարձը և Քրիստոսի կողմից հավիտենապես հաստատումը, ինչպես նաև Աստծո կամքի կատարումը երկրի վրա, ինչպես որ այն կատարվում է երկնքում։ Առաջինները մեղքը ներկայացնում են որպես անկման, ամոթի և մահվան արմատային պատճառ, իսկ երկրորդները՝ արդարության պարգևը՝ փառք, պատիվ և կյանք։
Չնայած գրված է բազմաթիվ գրիչներով, տարբեր ժամանակներում և տարբեր հանգամանքներում, Աստվածաշունչը ոչ միայն բարոյական կանոնների, իմաստուն առակների և մխիթարական խոսքերի ժողովածու է։ Այն ավելի է. դա տրամաբանական, փիլիսոփայական և ներդաշնակ ներկայացումն է աշխարհում ներկայիս չարի պատճառների, դրա միակ բուժման և վերջնական արդյունքների, ինչպես դրանք տեսնում է աստվածային իմաստությունը, որը տեսել է ծրագրի ավարտը դեռևս սկզբից, նշելով նաև Աստծո ժողովրդի ճանապարհը և նրանց աջակցելով ու ամրապնդելով չափազանց մեծ ու թանկագին խոստումներով, որոնք պետք է իրականանան ժամանակին։
Ծննդոց գրքի ուսուցումը, որ մարդը փորձվել է սկզբնական կատարելության վիճակում մեկ ներկայացուցչի մեջ, որ նա ձախողվել է, և որ ներկայիս անկատարությունը, հիվանդությունն ու մահը դրա արդյունքներն են, բայց որ Աստված չի լքել նրան և, ի վերջո, կվերականգնի նրան կնոջից ծնված փրկչի միջոցով (Ծննդ. 3։15) անընդմեջ հաստատվում և լրացվում է ամբողջ Աստվածաշնչում։ Փրկչի մահվան անհրաժեշտությունը որպես մեղքերի զոհաբերություն և նրա արդարությունը որպես մեր մեղքերի ծածկոց ցույց է տրվում Ադամի ու Եվայի կաշվե հագուստով; Աբելի զոհերի ընդունմամբ; Իսահակի զոհաբերությամբ; զանազան զոհերի մահով, որոնց միջոցով հայրապետները մուտք էին գործում Աստծո մոտ, ինչպես նաև օրենքի ներքո հաստատված և հրեական ամբողջ դարաշրջանում շարունակվող զոհերով։ Չնայած մարգարեները միայն մասամբ կարող էին հասկանալ իրենց որոշ հայտարարությունների նշանակությունը (Ա Պետրոս 1:12), նրանք մեղքերը մարդու վրա դնելու մասին էին խոսում, ոչ թե անխոս կենդանու, և իրենց մարգարեական տեսիլքում նրանք տեսան Նրան, ով փրկելու և ազատելու էր մարդկությունը, որին «գառի պես մորթի տարան… «սպանության», որպեսզի «մեր խաղաղության պատիժը նրա վրա լինի» և որ «նրա վերքերով մենք բժշկվեցինք»։ Նրանք ասացին, որ «Նա արհամարհված և մարդկանց կողմից մերժված էր, տառապանքների մարդ էր և ծանոթ վշտին», և «Տերը դրեց նրա վրա մեր բոլորի անօրինությունը» (Ես. 53:3-7).Նրանք հայտնեցին, թե որտեղ կծնվի այս փրկիչը (Միք. 5:2), և երբ կմահանա, վստահեցնելով մեզ, որ դա «ոչ թե իր համար» կլինի։ (Դան. 9:26) Նրանք նշում են նրա վերաբերյալ տարբեր մանրամասներ՝ որ նա կլինի «արդար» և «խաբեությունից» զերծ, «բռնությունից», կամ մահվան որևէ արդարացի պատճառից (Ես. 53:8,9,11); որ նա կդավաճանվի երեսուն արծաթի դիմաց (Զք. 11:12); որ նա իր մահվան ժամանակ հանցավորների շարքին կդասվի (Ես. 53:12); որ նրա ոչ մի ոսկոր չի կոտրվի (Սաղմ. 34:20; Հովհ. 19:36); և որ, թեև նա կմահանա և կթաղվի, նրա մարմինը ապականություն չի տեսնի, և նա գերեզմանում չի մնա Սաղմ. 16:10; Գործք 2:31:
Նոր Կտակարանի հեղինակները կենդանի, համոզիչ, սակայն պարզ ձևով նկարագրում են, թե ինչպես այս բոլոր մարգարեությունները կատարվեցին Նազարեթցի Հիսուսի կյանքում։ Նրանց տրամաբանական հիմնավորումները ցույց են տալիս, որ մինչ աշխարհի մեղքերը վերացվեին, անհրաժեշտ էր փրկանքի գին, որը Նա վճարեց և որը կանխատեսված էր Օրենքում և Մարգարեներում (Եսայիա 1:18): Նրանք ամբողջ ծրագիրը շատ տրամաբանական և համոզիչ ձևով են ներկայացնում՝ ոչ թե իրենց ունկնդիրների նախապաշարմունքներին կամ կողմնակալություններին դիմելով, այլ միայն նրանց լուսավորված մտքերին, ներկայացնելով տվյալ թեմայով առկա ամենակարճ և ամենահամոզիչ բացատրություններից մի քանիսը (տես Հռոմ. 5:17-19 և այնուհետև մինչև 12-րդ գլուխ):
Մովսեսը Օրենքում մատնանշեց ոչ միայն զոհաբերություն, այլև մեղքերի ջնջում և ժողովրդի օրհնություն այս մեծ փրկչի առաջնորդության ներքո, որի զորությունն ու իշխանությունը, ինչպես նա հայտարարում է, շատ ավելի մեծ կլինի, քան իր սեփականը, թեև «նման» կլինի դրան։ (2 Օրենք 18:15,19) Խոստացված փրկիչը օրհնելու է ոչ միայն Իսրայելին, այլ Իսրայելի միջոցով «երկրի բոլոր ընտանիքներին»։ (Ծննդոց 12:3; 18:18; 22:18; 26:4) Եվ չնայած հրեական ժողովրդի հակառակ նախապաշարմունքներին, մարգարեները շարունակում են նույն ոգով, հայտարարելով, որ Մեսիան նաև «լույս կլինի ազգերի համար» (Եսայա 49:6; Ղուկաս 2:32); որ ազգերը երկրի ծայրերից քեզ մոտ պիտի գան (Երեմիա 16:19); որ նրա անունը «պիտի մեծ լինի ազգերի մեջ» (Մաղաքիա 1:11); և որ «Տիրոջ փառքը պիտի հայտնվի, և ամեն մարմին միասին պիտի տեսնեն այն» (Եսայիա 40:5)։ Տես նաև Ես. 42:1-7.
Նոր Կտակարանի հեղինակները պնդում են, որ աստվածային օծումը թույլ է տվել նրանց ճանաչել Քրիստոսի զոհաբերության վերաբերյալ մարգարեությունների կատարումը։ Չնայած, ինչպես հրեաները, նրանք նախապաշարմունք ունեին հավատալու, որ բոլոր օրհնությունները պատկանում են միայն իրենց ժողովրդին (Գործք 11:1-18), նրանք, այնուամենայնիվ, հասկանում էին, որ եթե իրենց ժողովուրդը օրհնություններ ստանա, ապա երկրի բոլոր ցեղերը օրհնված կլինեն նրանց հետ և նրանց միջոցով։ Նրանք նաև տեսան, որ թե՛ Իսրայելի, թե՛ աշխարհի օրհնությունից առաջ պետք է ընտրվի «փոքր հոտ» թե՛ հրեաներից, թե՛ հեթանոսներից, որոնք փորձության մեջ գտնվելով կհամարվեն արժանի դառնալ Մեծ Փրկչի փառքի և պատվի ժառանգակիցներ և նրա հետ կկիսեն Իսրայելին և բոլոր ազգերին օրհնելու պատիվը։ Հռոմ. 8:17.
Այս հեղինակները մատնանշում են այս տեսակետի ներդաշնակությունը Օրենքում և Մարգարեներում գրվածի հետ, և նրանց ներկայացրած ծրագրի մեծությունն ու լայնությունը գերազանցում է ամենաբարձր պատկերացումը այն մասին, թե ինչ է այն ձգտում լինել՝ «Մեծ ուրախության ավետիս, որը լինելու է բոլոր մարդկանց համար»։
Մովսեսի գրքերում հուշված այն միտքը, որ Մեսիան կլինի ոչ միայն Իսրայելի, այլև ողջ աշխարհի տիրակալը, հանդիսանում է բոլոր մարգարեների թեման։ Առաքյալների ուսմունքում ևս Թագավորության գաղափարը շատ կարևոր տեղ էր զբաղեցնում։ Հիսուս մեզ սովորեցրեց աղոթել. «Գա Քո արքայությունը», և խոստացավ դրա մեջ մասնակցություն նրանց, ովքեր նախ տառապել են ճշմարտության համար և այդպիսով ապացուցեն իրենց արժանի լինելը։
Այս գալիք փառավոր թագավորության հույսը բոլոր հավատացյալներին տվեց քաջություն տանելու հալածանքը և կրելու վիրավորանք, զրկանքներ և կորուստներ, անգամ մինչև մահ։ Ուստի, Նոր Կտակարանի ավարտին հասնող մեծ այլաբանական մարգարեությունում հստակ ցույց է տրվում, որ «Զոհված Գառն արժանի է», և «հաղթողները», որոնց Նա Իր Թագավորությունում կդարձնի թագավորներ և քահանաներ, արժանի են, ինչպես նաև ցույց է տրվում այն դժվարություններն ու խոչընդոտները, որոնք նրանք պետք է հաղթահարեն, որպեսզի արժանի դառնան մասնակցելու այս Թագավորությանը։ Այնուհետև ցուցադրվում են խորհրդանշական պատկերներ այն օրհնությունների մասին, որոնք կտրվեն աշխարհին հազարամյա թագավորության ժամանակ, երբ Սատանան կապված կլինի, Ադամի մահը և ողջ տխրությունը կոչնչանան, և երբ երկրի բոլոր ազգերը կքայլեն երկնային Թագավորության՝ Նոր Երուսաղեմի լույսով։
Սկզբից մինչև վերջ Աստվածաշունչը առաջ է քաշում մի ուսմունք, որը ոչ մի այլ տեղ չի հանդիպում և հակադրվում է բոլոր հեթանոսական կրոնների տեսություններին։ Այն վերաբերում է այն փաստին, որ մահացածների ապագա կյանքը կգա մահացածների հարության միջոցով։ Բոլոր ոգեշնչված հեղինակները արտահայտել են իրենց վստահությունը Փրկչի հանդեպ, և նրանցից մեկը ասել է, որ «առավոտյան», երբ Աստված նրանց դուրս կհանի գերեզմանից և նրանք դուրս կգան, մեղավորները այլևս չեն տիրի երկրի վրա, որովհետև «առավոտյան արդարները կտիրեն նրանց վրա» (Սաղմոսներ 49:14): Մարգարեները խոսում են մեռելների հարության մասին, իսկ Նոր Կտակարանի հեղինակները իրենց բոլոր հույսերը ապագա կյանքի և օրհնության համար դնում են դրա վրա։ Պողոսն ասում է դրա մասին. «Եթե մեռելների հարություն չկա, ապա Քրիստոսն էլ հարություն չի առել; Եվ եթե Քրիստոսը հարություն չի առել, ուրեմն մեր քարոզչությունն ունայն է, ունայն է և ձեր հավատը… Ուրեմն նրանք էլ, ովքեր Քրիստոսով ննջեցին, կորան … Բայց հիմա Քրիստոսը հարություն է առել մեռելներից՝ ննջեցյալների առաջին պտուղը… Ինչպես Ադամով բոլորը մեռնում են, այնպես էլ Քրիստոսով բոլորը կկենդանանան…» (1 Կորնթ. 15:13-22).
Ինչպես ժամացույցը, որի բազմաթիվ անվակները կարող են առաջին հայացքից թվալ ավելորդ, սակայն որի ամենադանդաղ անվակներն անփոխարինելի են, այնպես էլ Աստվածաշունչը, որը բաղկացած է բազմաթիվ մասերից և կազմվել է բազմաթիվ հեղինակների կողմից, մեկ ամբողջական և ներդաշնակ ամբողջություն է։ Միայն մի մասը անգամ ավելորդ չէ, և թեև որոշ մասեր ավելի ակտիվ և առաջնային տեղ են զբաղեցնում, քան մյուսները, բոլորն էլ օգտակար և անհրաժեշտ են։ Ներկայիս կոչված «առաջադեմ մտածողների» և «մեծ աստվածաբանների» շրջանում տարածվում է թեթև վերաբերվել կամ անտեսել, եթե չեն հերքում, Հին Կտակարանի բազմաթիվ «հրաշքները», դրանք անվանելով «ծեր կանանց հեքիաթներ»։ Դրանցից են Հովնանի և մեծ ձկան, Նոյի և տապանի, Եվայի և օձի, Հեսուի հրամանով արեգակի կանգ առնելու և Բաղաամի խոսող էշի պատմությունները։ Թվում է, թե այս իմաստուն մարդիկ անտեսում են այն փաստը, որ Աստվածաշունչը իր տարբեր մասերում այնքան սերտորեն է հյուսված և միավորված, որ դրանցից այս հրաշքները հանելը կամ դրանց վարկաբեկելը նշանակում է ոչնչացնել կամ վարկաբեկել ամբողջը։ Քանզի եթե սկզբնական պատմությունները կեղծ են, ապա նրանք, ովքեր դրանք կրկնել են, եղել են կամ կեղծարարներ, կամ խաբվածներ, և երկու դեպքում էլ մեզ համար անհնար կլիներ ընդունել նրանց վկայությունը որպես Աստծուց ներշնչված։ Աստվածաշնչից նշված հրաշքները հանելը անվավեր կդարձներ դրա գլխավոր հեղինակների վկայությունը, էլ չեմ ասում մեր Տեր Հիսուսի վկայության մասին։ Մարդու անկման պատմությունը վկայվում է Պողոսի կողմից (Հռոմեացիներ 5:17), ինչպես նաև Եվայի խաբվելը օձի կողմից (2 Կորնթացիներ 11:3; 1 Տիմոթեոս 2:14). Տես նաև մեր Տիրոջ հղումը վերջինիս մասին Հայտն. 12:9 և 20:2-ում: Ամորհացիների պարտության ժամանակ արեգակի կանգնելը, որպես Տիրոջ զորության ապացույց, ակնհայտորեն տիպիկ էր ապագայում՝ «Տիրոջ օրը» ցուցադրվելիք զորության, այն ձեռքով, որին Հեսուն տիպավորում էր։ Սրան վկայում են երեք մարգարեներ։ (Ես. 28:21; Ամբակում. 2:1-3,13,14 և 3:2-11; Զաք. 14:1,6,7) Խոսող էշի պատմությունը հաստատվում է Հուդայի (11-րդ խոսք) և Պետրոսի (2 Պետ. 2:16) կողմից։ Եվ մեծ ուսուցիչը՝ Հիսուսը, հաստատում է Հովնանի և մեծ ձկան, ինչպես նաև Նոյի և ջրհեղեղի պատմությունները։ (Մատթ. 12:40; 24:38,39; Ղուկ. 17:26. Տես նաև 1 Պետ. 3:20.) Իրականում սրանք ոչ ավելի մեծ հրաշքներ են, քան այն հրաշքները, որոնք կատարել են Հիսուսը և առաքյալները, օրինակ՝ ջուրը գինու վերածելը, հիվանդությունների բուժումը և այլն; և որպես հրաշք՝ մեռելների հարությունն ամենազարմանալին է։
Այս հրաշքները, որոնք մեր փորձառության մեջ հազվադեպ են, ամեն օր մեր շուրջը գտնում են զուգահեռներ, որոնք, լինելով ավելի սովորական, անցնում են աննկատ մեր կողմից։ Կենդանի օրգանիզմների՝ թե՛ կենդանական, թե՛ բուսական, վերարտադրությունը մեր ըմբռնման և ուժի սահմաններից դուրս է, ուստի և հրաշք է։ Մենք կարող ենք տեսնել կյանքի սկզբունքի դրսևորումը, սակայն ոչ հասկանալ, ոչ էլ վերարտադրել այն։ Մենք կողք կողքի ենք ցանում երկու սերմ; պայմանները՝ օդը, ջուրը և հողը, նույնն են; դրանք աճում են, մենք չենք կարող ասել՝ ինչպես, և ոչ էլ ամենախելացի փիլիսոփան կարող է բացատրել այս հրաշքը: Այս սերմերը զարգացնում են հակադիր բնույթի օրգանիզմներ; մեկը սողում է, մյուսը կանգուն է; ձևը, ծաղիկը, գույնը, ամեն ինչ տարբեր է, թեև պայմանները նույնն էին: Այսպիսի հրաշքները մեզ համար սովորական են դառնում, և մենք դադարում ենք դրանք հիշել որպես այդպիսիք, երբ լքում ենք մանկության զարմանքը; սակայն դրանք ցուցադրում են մի ուժ, որը մեր ուժից և մեր սահմանափակ բանականությունից նույնքան վեր է, որքան Սուրբ Գրքում հատուկ նպատակներով արձանագրված մի քանի հրաշքները, որոնք ծառայում են որպես ամենազորության և Մեծ Ստեղծչի ամեն մի խոչընդոտ հաղթահարելու և իր կամքը լիովին իրականացնելու կարողություն, այդ թվում՝ մեռելներից մեր խոստացված հարության, չարի ոչնչացման և վերջնական հավիտենական արդարության թագավորության համար։
Այստեղ մենք ավարտում ենք մեր փաստարկը։ Յուրաքանչյուր քայլ մանրակրկիտ քննարկվել է։ Մենք պարզեցինք, որ գոյություն ունի Աստված՝ գերագույն, բանական Ստեղծիչ, որում իմաստությունը, արդարությունը, սերը և զորությունը գոյություն ունեն կատարյալ ներդաշնակությամբ։ Մենք համարեցինք տրամաբանական՝ ակնկալել, որ Նա կբացահայտի Իր ծրագրերը այն արարածներին, որոնք կարող են դրանք գնահատել և որոնց համար դրանք հետաքրքիր են։ Մենք տեսանք, որ Աստվածաշունչը, որը պնդում է, թե հանդիսանում է այդպիսի հայտնություն, արժանի է ուսումնասիրության։ Մենք քննության ենք առել դրա հեղինակներին և նրանց հնարավոր նպատակները՝ ելնելով նրանց ուսուցչությունից; մենք զարմացած ենք մնացել; և մեր բանականությունը մեզ ասել է, որ նման իմաստությունը, համակցված նման մաքուր շարժառիթների հետ, չէր կարող լինել խորամանկ մարդկանց խարդախ հնարք՝ սեփական շահերի համար։ Հասկացողությունը պնդել է, որ շատ ավելի հավանական է, որ նման արդար և բարեհաճ զգացմունքներն ու օրենքները Աստծո, ոչ թե մարդկանց գործն են, և պնդել է, որ դրանք չեն կարող լինել խաբեբա քահանաների գործը։ Մենք տեսանք Հիսուսի, նրա փրկանքի զոհաբերության, և բոլորի հարության ու օրհնության համահունչ վկայությունները՝ որպես արդյունք նրա գալիք փառավոր արքայության մեջ; և մեր բանականությունը մեզ ասել է, որ այդպիսի մեծ ու համապարփակ ծրագիրը, որը գերազանցում է մեր բոլոր հույսերը, սակայն հիմնված է տրամաբանական եզրակացությունների վրա, պետք է լինի այն Աստծո ծրագիրը, որին մենք փնտրում ենք։ Դա չէր կարող լինել ուղակի մարդկային հորինվածք, որովհետև նույնիսկ դրա հայտնաբերումից հետո այն այնքան մեծ է, որ մարդկանց դժվար է հավատալ դրան։
Երբ Կոլումբոսը հայտնաբերեց Օրինոկո գետը, ինչ-որ մեկը ասաց, որ նա կղզի է գտել։ Նա պատասխանեց. «Այդպիսի գետ կղզուց չի հոսում։ Այդ հզոր հեղեղը պետք է որ ցամաքեցնի մայրցամաքի ջրերը»։ Այսպիսով, Աստվածաշնչի վկայության խորությունը, ուժը, իմաստությունը և ընդգրկումը համոզում են մեզ, որ ոչ թե մարդն է, այլ Հզոր Աստվածն է դրա ծրագրերի և հայտնությունների հեղինակը։ Մենք միայն կարճ հայացք գցեցինք Սուրբ Գրքերի մակերեսային պնդումներին՝ դրանց աստվածային ծագման մասին, և պարզեցինք, որ դրանք հիմնավոր են։ Հաջորդ գլուխներում մենք կբացահայտենք Աստծո ծրագրի տարբեր մասերը և, ինչպես հուսով ենք, յուրաքանչյուր անկողմնակալ մտքի համար կներկայացնենք բավարար ապացույցներ, որ Աստվածաշունչը աստվածային ոգեշնչմամբ տրված հայտնություն է, և որ նրա ծրագրի երկարությունն ու լայնությունը, բարձրությունն ու խորքը փառավոր կերպով արտացոլում են աստվածային բնավորությունը, որը մինչ այժմ միայն մթագնորեն էր ընկալվում, սակայն այժմ ավելի հստակ երևում է մոտեցող Հազարամյա Օրվա լույսի ներքո։
